Nâng tầm gạo Việt

Gạo phát thải thấp góp phần nâng tầm thương hiệu gạo Việt và sinh kế nông dân. Ảnh: Thanh Tiến

Lúa giảm phát thải – hướng đi chiến lược

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NNMT), sau 2 năm triển khai, Đề án sản xuất 1 triệu héc ta lúa chuyên canh chất lượng cao, phát thải thấp vùng Đồng bằng sông Cửu Long đã đạt kết quả khá. Những mô hình đầu tiên thành công đang mở đường để vùng lúa lớn nhất cả nước chuyển sang hướng “sản xuất xanh” khi chi phí sản xuất giảm 8,2-24,2% so với mô hình truyền thống. Về hiệu quả kinh tế, năng suất lúa tăng 2,4-2,7%; thu nhập của nông dân tăng 12-50%. Về môi trường, những mô hình này giảm phát thải khí nhà kính từ 2,0-12,0 tấn CO2/ha so với phương thức canh tác truyền thống. Mới đây, những lô hàng “Gạo Việt xanh phát thải thấp” đầu tiên cũng đã được xuất khẩu sang Nhật Bản, đánh dấu sự thành công của mô hình. Từ thành công này, Bộ NNMT đã chính thức công bố Đề án sản xuất giảm phát thải trong lĩnh vực trồng trọt giai đoạn 2025-2035, tầm nhìn đến năm 2050.

Theo đánh giá, việc Bộ ban hành Đề án sản xuất giảm phát thải trong lĩnh vực trồng trọt giai đoạn 2025-2035, tầm nhìn đến năm 2050 và Kế hoạch hành động triển khai đề án đã đánh dấu bước chuyển quan trọng của ngành. Lần đầu tiên, trồng lúa giảm phát thải được đặt ở vị trí trung tâm, xuyên suốt chương trình, đề án lớn của ngành trồng trọt. Đề án không chỉ đặt mục tiêu giảm phát thải, mà còn thúc đẩy quá trình chuyển đổi từ tư duy sản xuất chạy theo sản lượng, sang tư duy sản xuất chú trọng chất lượng, hiệu quả, bền vững...

Theo TS.Nguyễn Đỗ Anh Tuấn - Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế (Bộ NNMT) giảm phát thải khí nhà kính trong nông nghiệp không còn là lựa chọn mà đã trở thành định hướng chiến lược xuyên suốt của Việt Nam. Tại Hội nghị COP26, Việt Nam đã cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Để hiện thực hóa cam kết này, nông nghiệp, lĩnh vực vừa chịu tác động nặng nề của biến đổi khí hậu, vừa là nguồn phát thải đáng kể, được xác định là một trong những trọng tâm chuyển đổi. Trong đó, ngành lúa gạo giữ vai trò then chốt, vừa bảo đảm an ninh lương thực quốc gia, vừa là trụ cột của nền nông nghiệp Việt Nam.

Thời gian qua, Việt Nam đã triển khai đồng bộ nhiều chính sách chuyển từ tư duy sản xuất chạy theo sản lượng sang nâng cao chất lượng và giá trị gia tăng. Các mô hình canh tác thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu, quản lý nước tiên tiến, giảm đầu vào, phát triển gạo phát thải thấp gắn với sinh kế bền vững cho nông dân đang từng bước được nhân rộng, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của gạo Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Việt Nam có nhiều lợi thế để phát triển gạo phát thải thấp. Ảnh: Chu Khôi

Đồng bằng sông Cửu Long không chỉ là “vựa lúa” của Việt Nam mà còn là một trong những vùng sản xuất lúa gạo quan trọng của thế giới. Khu vực này vừa bảo đảm an ninh lương thực quốc gia, vừa là sinh kế của hàng chục triệu nông dân, đồng thời giữ vai trò then chốt trong nỗ lực giảm phát thải khí nhà kính, đặc biệt là phát thải mê-tan từ canh tác lúa nước.

TS.Nguyễn Đỗ Anh Tuấn khẳng định, nếu được thiết kế và triển khai đúng hướng, gạo phát thải thấp không chỉ là một sản phẩm nông nghiệp, mà còn là giải pháp khí hậu, câu chuyện thương hiệu quốc gia, đồng thời là chìa khóa nâng cao sinh kế cho hàng triệu nông dân Việt Nam.

Nhìn lại kết quả trong năm 2025 ông Đỗ Hà Nam, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) cho hay, năm 2025, xuất khẩu gạo Việt Nam đạt hơn 8 triệu tấn, kim ngạch trên 4,06 tỷ USD, với giá bình quân khoảng 510 USD/tấn. Việt Nam đã vượt Thái Lan, vươn lên đứng thứ hai thế giới về xuất khẩu gạo, chỉ sau Ấn Độ. Có được kết quả này, theo ông Nam do Việt Nam đã sản xuất nhiều giống lúa thơm hơn, nhờ đó giảm bớt cạnh tranh trực tiếp với gạo trắng thông thường và xây dựng được những thị trường riêng có giá trị cao hơn.

Chuyển từ “sản lượng” sang “chất lượng”

Hiện Việt Nam đang có lợi thế về xuất khẩu gạo song rủi ro thị trường cũng bộc lộ rõ nét. Hiện gần 45% lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam tập trung vào thị trường Philippines. Khi thị trường này điều chỉnh chính sách, thị trường lúa gạo Việt Nam lập tức chịu tác động mạnh. Trong bối cảnh năm 2026, thị trường lúa gạo dự báo tiếp tục nhiều biến động, việc tăng tỷ lệ diện tích sản xuất gạo thơm lên khoảng 70% được xem là một chiến lược đúng hướng. 

Ý kiến nhiều chuyên gia cũng cho rằng, ngành hàng lúa gạo phải chuyển hướng từ tăng sản lượng sang cạnh tranh bằng giá trị và tính bền vững. Chiến lược chủ yếu hiện nay là tấn công vào phân khúc cao cấp, khai thác lợi thế cạnh tranh chủ lực của Việt Nam trong năm 2026 và những năm tiếp theo… sẽ tập trung ở phân khúc “Gạo Việt xanh, phát thải thấp” tại các thị trường khó tính như châu Âu (EU), Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc và những quốc gia có nhiều người Việt sinh sống như Úc, Canada… Bên cạnh đó, các dòng sản phẩm chế biến sâu từ gạo có giá trị gia tăng cao như bún, phở khô, cơm đóng hộp cũng được đề cập.

Bộ NNMT cho biết, diện tích gieo cấy lúa cả nước năm 2026 ước đạt khoảng 7,09 triệu ha, giảm hơn 36 nghìn ha so với năm trước. Tuy nhiên, nhờ năng suất bình quân tăng lên 61,4 tạ/ha, tổng sản lượng lúa cả năm vẫn đạt khoảng 43,55 triệu tấn, tăng nhẹ so với năm 2025. Diễn biến này cho thấy xu hướng nhất quán của ngành lúa gạo đó là giảm dần diện tích nhưng bù đắp bằng năng suất và chất lượng. Về vấn đề này, Bộ NNMT cũng khẳng định, cơ cấu gạo xuất khẩu năm 2026 sẽ tiếp tục nghiêng mạnh về gạo chất lượng cao và gạo thơm, với sản lượng ước khoảng 5,8 triệu tấn, chiếm tới 75% tổng lượng xuất khẩu. Gạo nếp khoảng 773 nghìn tấn (10%), phần còn lại là gạo phục vụ chế biến, chiếm khoảng 15%.

Định hướng này phản ánh sự thay đổi rõ rệt trong tư duy phát triển ngành hàng. Thay vì cạnh tranh trực diện ở phân khúc gạo trắng thông thường có giá chỉ khoảng 300-350 USD/tấn, gạo Việt Nam đang dịch chuyển sang các dòng gạo thơm, gạo đặc sản có giá trị cao hơn và ít chịu áp lực cạnh tranh.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia để việc liên kết sản xuất lúa chất lượng cao, giảm phát thải trở thành xu hướng chủ đạo, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp.

Đại diện Công ty Net Zero Carbon ông Trần Minh Tiến kiến nghị, Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, chính sách liên quan đến sản xuất nông nghiệp xanh, đặc biệt là xây dựng khung pháp lý đầy đủ cho đo đạc, xác nhận, giao dịch tín chỉ carbon trong nông nghiệp. Việc minh bạch hóa quyền lợi và trách nhiệm của các bên tham gia sẽ tạo niềm tin để nông dân và doanh nghiệp (DN) mạnh dạn đầu tư. Ngoài ra, cần tăng cường vai trò hợp tác xã trong tổ chức sản xuất và liên kết chuỗi. Cùng với đó, cần đẩy mạnh đào tạo, tập huấn, chuyển giao tiến bộ khoa học kỹ thuật cho nông dân, giúp thay đổi tập quán canh tác truyền thống sang phương thức sản xuất hiện đại, thân thiện môi trường; khuyến khích DN tham gia sâu vào chuỗi giá trị lúa gạo thông qua mô hình hợp tác công - tư, vừa nâng cao giá trị sản phẩm, vừa chia sẻ lợi ích - rủi ro với nông dân.

Đề cập về triển khai Đề án sản xuất giảm phát thải trong lĩnh vực trồng trọt giai đoạn 2025-2035, tầm nhìn đến năm 2050, Trưởng phòng Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ NNMT) Bùi Xuân Phong cho biết, theo lộ trình, năm 2026, các địa phương sẽ triển khai trước một số mô hình để tìm ra phương pháp, định hình kế hoạch; từ năm 2027 mới nhân rộng. Để triển khai, các bước của mô hình năm 2026 như giai đoạn 2024-2025; các địa phương cần thí điểm rồi nhân rộng có kiểm soát, làm đến đâu tốt đến đó, ít nhưng phải hiệu quả; cần đáp ứng chuẩn gói kỹ thuật, nhân rộng vùng theo chuỗi liên kết để dễ thực hiện.

Cũng theo ông Phong, đây là nền tảng quan trọng, góp phần nâng tầm thương hiệu gạo Việt theo hướng xanh, bền vững, có trách nhiệm với môi trường.

Lê Bảo

Nguồn: daidoanket.vn

Bài viết gốc: Xem tại đây