Nông sản chế biến sâu - Dư địa còn bỏ ngỏ

“Khoảng trống” công nghiệp chế biến

Với tổng diện tích gieo trồng đạt 840,5 nghìn ha, Đắk Lắk hiện là địa phương đứng thứ 3 cả nước về quy mô sản xuất nông nghiệp (sau An Giang và Lâm Đồng). Trong đó, diện tích cây hàng năm đạt 454,5 nghìn ha, xếp vị trí thứ 5 toàn quốc; diện tích cây lâu năm đạt 388 nghìn ha, đứng thứ hai cả nước.

Quy mô diện tích và sản lượng các loại cây trồng chủ lực của tỉnh Đắk Lắk

Đáng chú ý, Đắk Lắk tiếp tục duy trì vị thế thủ phủ của các loại nông sản xuất khẩu giá trị cao. Cụ thể, tỉnh có trên 217.000 ha cà phê, với sản lượng đạt hơn 580.000 tấn/năm; gần 29.000 ha hồ tiêu, sản lượng trên 82.000 tấn/năm. Bên cạnh đó, phân khúc cây ăn quả cũng ghi nhận sự tăng trưởng vượt bậc với tổng diện tích trên 76.000 ha, chiếm gần 21% tổng diện tích cây lâu năm. Trong đó, sầu riêng trở thành "ngôi sao" kinh tế mới khi chiếm gần 45.000 ha, sản lượng đạt khoảng 500 ngàn tấn/năm, mở ra dư địa lớn cho thị trường xuất khẩu chính ngạch. Dù vậy, các mặt hàng nông sản mang lại giá trị kinh tế không tương xứng do chủ yếu xuất nguyên liệu thô.

Theo Sở Công Thương, mức độ chế biến sâu của tỉnh dù cao hơn bình quân chung cả nước nhưng hiện cũng chỉ đạt từ 10 - 20%, trong khi tỷ lệ xuất khẩu ở dạng thô chiếm tới khoảng 80%. Việc phụ thuộc quá lớn vào việc bán sản phẩm tươi, thô khiến toàn bộ chuỗi cung ứng dễ bị tổn thương trước các rào cản kỹ thuật và biến động của thị trường quốc tế.

Là người trực tiếp tìm hướng đi cho hạt cà phê đặc sản, ông Lê Đình Tư, Giám đốc Công ty TNHH Aeroco Coffee chia sẻ: “Từ một hạt cà phê nhân thô đến khi hoàn thiện sản phẩm rang xay là một quá trình đầy chông gai. Nếu nông dân chỉ dừng lại ở loại cà phê commercial (thương mại) - tức là hái tuốt cả trái xanh rồi phơi khô, bán thô cho đại lý - thì giá trị thu về rất thấp, chủ yếu chỉ dùng làm nguyên liệu chế biến cà phê hòa tan. Muốn làm dòng sản phẩm chất lượng cao (fine và specialty), quy trình từ chọn giống, chăm sóc hữu cơ đến thu hái bằng tay đạt độ chín trên 95% phải được kiểm soát nghiêm ngặt. Giá trị thực sự nằm ở khâu chế biến sâu, nhưng không phải đơn vị nào cũng đủ năng lực bám trụ và chuẩn hóa công nghệ.

Cà phê chế biến ướt là một trong những phương pháp để nâng cao chất lượng các sản phẩm cà phê chế biên tinh tại Công ty TNHH Aeroco Coffee

Nghịch lý này càng hiện rõ đối với ngành hàng sầu riêng - loại cây ăn trái đang mang lại nguồn thu lớn nhưng cũng đầy rủi ro. Ông Lê Anh Trung, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng Đắk Lắk thẳng thắn nhìn nhận: Mô hình phát triển dựa chủ yếu vào xuất khẩu quả tươi đang bộc lộ những giới hạn lớn. Chỉ cần một thay đổi nhỏ về chính sách nhập khẩu hay ách tắc biên mậu, áp lực lập tức dồn lên vai người nông dân. Đắk Lắk có sản lượng sầu riêng khổng lồ nhưng nếu chỉ bán trái tươi thì giá trị mang lại rất thấp so với tiềm năng. Chúng ta cần hiểu rằng, một quả sầu riêng có thể bóc tách thành hàng chục sản phẩm chế biến sâu như cơm sầu cấp đông, puree, bánh kẹo, mỹ phẩm... Do đó, chế biến sâu là con đường duy nhất để bán “giá trị” thay vì bán “khối lượng”.

Cởi trói "nút thắt" hạ tầng, khơi thông cơ chế "luồng xanh"

Sự rụt rè của dòng vốn đầu tư vào mảng chế biến sâu tại Đắk Lắk xuất phát từ ba "nút thắt" cốt lõi: hạ tầng logistics chưa đồng bộ, vùng nguyên liệu chưa được tổ chức theo quy mô công nghiệp để đảm bảo tính ổn định bền vững và phần lớn công nghệ chế biến vẫn còn lạc hậu.

Chế biến trái cây tại Nhà máy chế biến trái cây xuất khẩu Chánh Thu Đắk Lắk

Để phá vỡ các rào cản này và khơi thông dòng vốn dài hạn, tỉnh Đắk Lắk đang triển khai quyết liệt các chính sách thu hút đầu tư trọng tâm, trọng điểm. Địa phương tập trung hoàn thiện thể chế, tháo gỡ vướng mắc về đất đai, áp dụng các ưu đãi linh hoạt về thuế nhằm tạo môi trường cạnh tranh minh bạch. Đặc biệt, tỉnh đang thúc đẩy mạnh mẽ mô hình cải cách hành chính thông qua việc xây dựng cơ chế "luồng xanh đầu tư" đối với các dự án công nghiệp chế biến quy mô lớn, ứng dụng công nghệ tiên tiến, hiện đại và thân thiện với môi trường. Tinh thần lấy doanh nghiệp làm đối tác đồng hành được thể hiện rõ nét qua việc cam kết bảo hộ chính sách ổn định và nâng cao tính dự báo trong quy hoạch dài hạn.

Trong 4 tháng đầu năm 2026, tỉnh Đắk Lắk đã cấp phép cho 10 dự án mới, với tổng số vốn đầu tư hơn 4.750 tỷ đồng. Trong đó, có 6 dự án thuộc lĩnh vực chế biến nông, lâm, thủy sản và năng lượng, tổng vốn khoảng hơn 3.570 tỷ đồng. Các dự án này tập trung mạnh vào chế biến trái cây và chăn nuôi công nghệ cao.

Bà Đặng Thị Thủy, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đắk Lắk, khẳng định: “Hoàn thiện chuỗi giá trị nông sản là hướng đi trọng tâm để địa phương đạt chỉ tiêu tăng trưởng kinh tế bền vững. Tỉnh đang tập trung thu hút đầu tư vào hạ tầng chuỗi cung ứng, hỗ trợ máy móc sơ chế, bảo quản cho các hợp tác xã và kết nối các nguồn lực kinh tế tuần hoàn. Chúng tôi ưu tiên tối đa cho các dự án cam kết ứng dụng công nghệ cao, chuyển đổi số, bảo đảm sử dụng hiệu quả tài nguyên và thân thiện với môi trường để đưa nông sản địa phương đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe như châu Âu, Mỹ, Nhật Bản”.

Lĩnh vực lúa gạo là dư địa lớn cho các nhà đầu tư xây dựng các nhà máy chế biến phục vụ xuất khẩu

Bên cạnh đòn bẩy chính sách, tỉnh chủ động kiến tạo không gian phát triển bằng cách tích cực thành lập các khu, cụm công nghiệp mới chuyên biệt. Minh chứng rõ nét cho chiến lược này là việc khởi động Dự án đầu tư xây dựng hạ tầng kỹ thuật Cụm công nghiệp Tân Tiến (xã Tân Tiến), với tổng mức đầu tư hơn 471 tỷ đồng trên diện tích 74,92 ha. Nằm cách tuyến cao tốc Khánh Hòa - Buôn Ma Thuột chưa đầy 2 km, cụm công nghiệp này được quy hoạch trở thành trung tâm chuyên biệt cho ngành hàng trái cây xuất khẩu với hệ sinh thái khép kín từ kho lạnh, sơ chế, kiểm định chất lượng, logistics đến tài chính và bảo hiểm hỗ trợ xuất khẩu. Dự án dự kiến thu hút khoảng 25 dự án thứ cấp với tổng vốn 2.500 tỷ đồng, tạo bước đệm đưa Đắk Lắk trở thành trung tâm chế biến và logistics nông sản của toàn vùng Tây Nguyên.

Song song đó, UBND tỉnh Đắk Lắk đã ban hành Kế hoạch số 93/KH-UBND nhằm đảm bảo chất lượng, an toàn thực phẩm, gia tăng chế biến và phát triển thị trường năm 2026. Tỉnh đặt mục tiêu nâng tỷ lệ mẫu thực phẩm nông lâm thủy sản được giám sát đạt yêu cầu lên 98,5%, thúc đẩy chuyển đổi số bằng việc vận hành hệ thống truy xuất nguồn gốc, áp dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và nhật ký điện tử từ cấp cơ sở. Ngành công thương cũng chủ động huy động nguồn khuyến công quốc gia và địa phương để hỗ trợ trực tiếp cho các doanh nghiệp đổi mới dây chuyền sản xuất. Khi các mắt xích từ đòn bẩy chính sách, hạ tầng chuyên biệt và chất lượng vùng trồng được kết nối đồng bộ, dư địa của ngành công nghiệp chế biến sâu sẽ thực sự được khơi thông, đưa nông sản Việt vươn tầm trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Minh Thuận

Nguồn: “Báo Đắk Lắk Điện tử”

Bài viết gốc: Xem tại đây