Xác lập vị thế mới cho cà phê Robusta

Ngành hàng tỷ đô và khoảng trống tiêu chuẩn

Số liệu từ ngành công thương cho thấy, Việt Nam hiện vững vàng ở vị thế quốc gia sản xuất Robusta lớn nhất toàn cầu, đóng góp hơn 40% sản lượng thế giới với quy mô xuất khẩu đạt khoảng 8,92 tỷ USD mỗi năm. Riêng Đắk Lắk chiếm trên 40% tổng lượng xuất khẩu của cả nước, đưa sản phẩm tới hơn 70 quốc gia và vùng lãnh thổ.

Tính đến tháng 5/2026, giá xuất khẩu bình quân cà phê của Việt Nam đạt 4.471 USD/tấn. Đặc biệt, dòng Robusta Buôn Ma Thuột từ lâu đã được giới chuyên gia quốc tế nhìn nhận là có chất lượng hàng đầu thế giới với đặc trưng body mạnh, caffeine cao, acidity thấp, hương thơm đậm và hậu vị ngọt kéo dài.

Du khách tìm hiểu quy trình phơi, chế biến cà phê chất lượng cao tại một trang trại cà phê của Đắk Lắk

Tuy nhiên, nghịch lý tồn tại dai dẳng nhiều thập kỷ qua là cà phê Việt Nam mạnh về sản lượng nhưng lại yếu thế về giá trị thương mại. Trên sàn giao dịch London, giá Robusta kỳ hạn tháng 7/2026 dao động quanh mức 3.354 USD/tấn, nhưng quyền quyết định giá trị phần lớn vẫn nằm trong tay các tập đoàn rang xay và nhà mua quốc tế. Khoảng 70% sản lượng cà phê trong nước vẫn vận hành theo phương thức truyền thống, thiếu dữ liệu truy xuất nguồn gốc đầy đủ.

Nguyên nhân của vấn đề này là do cà phê Robusta Việt Nam chưa có một bộ tiêu chuẩn kỹ thuật thống nhất, có tính thương mại cao được thế giới công nhận. Các khung đánh giá hiện hành trong nước vẫn thiên về các chỉ tiêu vật lý cơ bản như độ ẩm, cỡ sàng, tạp chất, trong khi thế giới đã dịch chuyển sang phân khúc Fine Robusta - nơi giá trị được quyết định bằng cấu trúc cảm quan và độ minh bạch.

Ông Trịnh Đức Minh, Chủ tịch Hiệp hội Cà phê Buôn Ma Thuột phân tích: Chúng ta có cà phê tốt nhưng lại thiếu hệ thống để chứng minh và giao tiếp chất lượng. Cụ thể, Việt Nam chưa có một bộ từ điển cảm quan (Lexicon) riêng và một bánh xe hương vị (Flavour Wheel) phản ánh đúng cấu trúc thực tế của hạt Robusta bản địa. Hệ quả là giá trị chất lượng của chúng ta đang bị định nghĩa bởi bên ngoài và không có tiếng nói trong các tiêu chuẩn quốc tế. Bên cạnh đó, các mô hình nghiên cứu trước đây thường tiếp cận từ trên xuống, mang tính hành chính, xa rời thực tiễn của doanh nghiệp và nhu cầu của nhà rang xay.

Du khách trải nghiệm phân loại hạt cà phê nhân tại một trang trại cà phê

Việc thiếu một hệ ngôn ngữ chung này đã tạo ra những lỗ hổng lớn từ vườn đến ly cà phê (farm to cup), khiến các chuỗi cung ứng nhỏ lẻ, rời rạc dễ bị tổn thương và bị ép giá trên thương trường quốc tế. Chuyên gia cao cấp về cà phê, TS. Manuel Diaz thẳng thắn cảnh báo: Ngành cà phê Robusta Việt Nam đang đứng trước bờ vực của sự bão hòa. Việc quá tập trung vào số lượng đã đẩy các vùng trồng đối mặt với nguy cơ suy thoái đất nghiêm trọng. Đáng ngại hơn, phương thức thu hái đại trà, thiếu đồng bộ đang gây lãng phí tới hơn 30% sản lượng do lỗi và chất lượng thấp, tước đi cơ hội gia tăng giá trị ngay từ nông trại. Nếu không đưa ra những thay đổi mang tính cấp tiến, Việt Nam sẽ phải chịu sự suy thoái lớn về mặt lợi nhuận.

Chuẩn hóa bằng tri thức và liên kết chuỗi giá trị

Để thiết lập một vị thế mới, Dự án đổi mới sáng tạo Robusta XXI được xây dựng nhằm kiến tạo một hạ tầng tri thức chất lượng dựa trên dữ liệu khoa học thực nghiệm, thiết lập một hệ thống ngôn ngữ chất lượng riêng cho Robusta Việt Nam. Giải pháp cốt lõi là chuyển dịch phương thức thiết lập tiêu chuẩn "từ dưới lên", lấy doanh nghiệp và nông dân làm chủ thể. Dự án Robusta XXI tiến hành sàng lọc dữ liệu lịch sử từ 8 mùa cuộc thi Vietnam Amazing Cup, đồng thời nghiên cứu trên 24 giống cà phê Robusta để ban hành bộ tiêu chuẩn tự nguyện tích hợp công cụ cảm quan chuẩn hóa (Từ điển cảm quan - Lexicon và Bánh xe hương vị - Flavour Wheel chuẩn hóa). Thay vì áp ngưỡng cứng, các chỉ tiêu mới như dung trọng (bean density) được đưa vào lộ trình kiểm chứng thực tế tại các nhà máy thương mại. Đây chính là "vũ khí" khoa học giúp Việt Nam tự định nghĩa thế nào là Robusta chất lượng cao, từ đó tạo dựng "quyền lực mềm" cho liên minh người bán trên thị trường quốc tế.

Các khóa đào tạo chuyên sâu về cà phê do Hiệp hội Cà phê Buôn Ma Thuột tổ chức góp phần nâng cao trình độ nguồn nhân lực phục vụ cho hoạt động trải nghiệm và chế biến sâu

Bà Nguyễn Hoài Thu, đại diện Công ty Cổ phần Xuất nhập khẩu cà phê Ea Pôk bày tỏ sự đồng thuận cao với hướng đi chiến lược này: Hạt cà phê khi rời nông trường không đơn thuần là một loại nông sản thô mà nó mang trong mình cả câu chuyện văn hóa bản địa và di sản quốc gia. Việc xây dựng tiêu chuẩn Robusta XXI là cơ hội để người nông dân thay đổi thói quen canh tác cũ, học cách làm chủ công nghệ và ngôn ngữ cảm quan để đưa hạt cà phê thâm nhập sâu vào các thị trường cao cấp.

Theo Hiệp hội Cà phê Buôn Ma Thuột, cùng với Dự án đổi mới sáng tạo Robusta XXI, sự kiện tạp chí National Geographic chọn Buôn Ma Thuột là 15 điểm đến ẩm thực và đồ uống đáng trải nghiệm nhất thế giới năm 2026 cũng đã mở một cánh cửa truyền thông quốc tế cho Buôn Ma Thuột. Nhưng để đi qua cánh cửa đó, Buôn Ma Thuột cần nhanh chóng chuyển từ vùng nổi tiếng về cà phê thành điểm đến trải nghiệm cà phê - ẩm thực có sản phẩm, tuyến điểm, câu chuyện và chất lượng dịch vụ thật sự.

Để vượt qua “bài kiểm tra” này, UBND tỉnh Đắk Lắk đã nhanh chóng ban hành Chương trình hành động về Chiến lược “Buôn Ma Thuột - Thủ phủ cà phê ngon nhất thế giới” giai đoạn 2026 - 2030, nhằm đưa địa phương lọt vào Top 5 điểm đến cà phê hấp dẫn nhất thế giới. Trong đó, việc xây dựng các không gian trải nghiệm cao cấp như "Phố Cà phê Buôn Ma Thuột", "Trung tâm Đổi mới sáng tạo Cà phê" (Coffee Innovation Hub) và áp dụng chứng nhận "Buôn Ma Thuột Authentic Coffee" chính là bước đi nhằm chuyển hóa hạt cà phê từ một danh mục nông sản thô thành một sản phẩm "ẩm thực cà phê" (Coffee Gastronomy) mang đậm di sản văn hóa quốc gia.

Minh Thuận

Nguồn: “Báo Đắk Lắk Điện tử”

Bài viết gốc: Xem tại đây