“Ăn cỗ” với người J’rai

Đón chúng tôi ở sân nhà dài là những người đàn ông J’rai trong trang phục truyền thống, đóng khố để trần những đôi chân mạnh mẽ. Từng nhịp chiêng vang lên rộn rã…

Phải nói luôn rằng người J’rai một khi đã tổ chức lễ hội là khi ấy đồng bào mừng đón xuân sang. Và đây là lần đầu tiên chúng tôi được đón tiếp trong không khí của một lễ hội thực sự nên ai cũng cảm thấy xúc động, háo hức.

Tiến hành các nghi thức xong thì ông Trưởng buôn tuyên bố ngắn gọn: “Bây giờ xin mời đoàn dự bữa cơm với bà con”. Sau lời tuyên bố đơn giản nhưng chứa đựng tình cảm ấy, tức thì “cỗ” được dọn ra.

 “Bàn tiệc” được chia làm hai khu vực với một be rượu cần to đùng đặt chính giữa. Những người phụ nữ trong buôn nấu cỗ tại nhà mình rồi bảo nhau bưng “mâm” ra. Đó là những chiếc mẹt to chừng gấp rưỡi chiếc mâm nhôm thông thường, trong mỗi mâm cỗ ấy là khoảng 10 gói lá bọc gọn gàng và kín mít.

Cùng ăn cỗ J'rai với những món ăn dân dã

Nghệ nhân Y Chua, trưởng nhóm cồng chiêng của buôn Treng, trước nay vốn ít nói, trân trọng mời các vị khách và bà con cùng ngồi xuống dự bữa. Rất chân thành và giản dị bởi chủ nhà không hề có chuyện sắp xếp chỗ ngồi cho khách.

Khách cũng như chủ đều ngồi xuống sau khi tự chọn cho mình một vị trí ngồi thích hợp. Dĩ nhiên cánh đàn ông con trai thích ngồi với nhau. Cánh đàn bà con gái cũng vậy, họ ngồi bên cạnh nhau như lúc họ nắm tay nhau nhún nhảy múa xoang.

Từng gói lá được mở, thì ra đồ ăn đựng trong đó, mỗi gói lá là một món ăn, màu xanh của lá như làm mâm cỗ gần gũi với thiên nhiên cây cỏ. Tôi ghé tai nghệ nhân H’Uyên hỏi nhỏ: “Đời sống của bà con mình thế nào?”. Cô gái J’rai đẹp như vầng trăng, nhoẻn cười cho biết: “Bà con làm rẫy là chính và hiện còn canh tác ruộng nước. Các gia đình còn nuôi trâu, bò, lợn, gà. Riêng trâu là vật ngang giá trong việc trao đổi vật quý như chiêng, ché, chú ạ”.

Tôi lại hỏi sau khi chiêu xong chén rượu mà cô vừa đưa mời (thứ rượu bà con chưng cất thơm và rất ngon): “Hằng ngày bà con mình sinh hoạt ăn uống như thế nào?”. H’Uyên cười: “Bà con hằng ngày ăn cơm gạo tẻ là chính, phụ là ngô. Thức ăn thì có rau các loại như: cà đắng, hoa mướp, rau lang, rau rừng đắng, măng, muối ớt… Cứ trong vườn, trên rẫy có cây gì thì ăn. Còn thịt thì có thịt gà, thịt heo và cá nữa. Cũng đủ thứ và đa dạng lắm”.

Cuộc vui diễn ra đầm ấm. Những người đàn ông J’rai ăn uống khá từ tốn, những chén rượu chưng cất được rót vào chén và được đưa mời nhau nhưng chỉ mời bằng ánh mắt khích lệ. Thỉnh thoảng lại thấy một cặp đứng dậy bước tới chỗ đặt be rượu cần. Một thanh tre nhỏ đặt ngang be rượu được xem là thước, nó sẽ “thật thà” cho biết ai ngậm đầu hút mà không uống, bởi nếu không hút thì thanh tre sẽ lệch một bên.

Tôi và nghệ nhân Y Chua cùng uống rượu cần. Tôi hỏi: “Làm thế nào biết được thanh tre sẽ cân bằng?”. Nghệ nhân Y Chua trả lời: “Đã cùng nhau đến be rượu cần chung uống là tự giác, là thật thà. Có cùng uống mới vui, mới đoàn kết”. Đúng là người J’rai chẳng giấu giếm nhau điều gì, chẳng giả dối với nhau làm gì. Đã vui là vui thôi.

Tấu chiêng chào đón khách về buôn

Cộng đồng J’rai nơi này dẫu còn khó nghèo nhưng lại sống rất nghĩa tình. Bà con đối đãi với khách quý bằng những món ăn đặc biệt của mình, có cả vị cay, vị đắng như: lá sắn, cà đắng hay hoa đu đủ đực, ớt xanh và măng rừng.

Chợt nhớ anh Nguyễn Huy Dũng, cán bộ văn hóa huyện Ea H’leo cũ từng nói: “Những thứ lá cây trồng hay tự nhiên đều được bà con dùng làm món ăn hằng ngày, đó là hồn cốt trong văn hóa ẩm thực mà bất kể nhà giàu hay người nghèo, trong bữa ăn cộng đồng hay mâm cơm gia đình đều có. Món ăn này, nếu là người chưa quen thì rất khó ăn vì nó vừa cay, vừa đắng lại có vị hăng hắc”.

Tôi gắp một nhúm món lá sắn rồi đưa lên miệng. Chậm rãi nhai rồi nuốt. Một nỗi nhớ chợt ùa về náo nức. Hồi chúng tôi đóng quân ngoài biên giới có được lá sắn luộc ăn là mừng lắm rồi, hôm nào gọi là sang thì lá sắn luộc xong để hơi nguội rồi nắm thành nắm vắt kỹ, sau đó thái nhỏ rồi làm món nộm lá sắn ăn ngon như rau muống nộm vậy.

Lâu lâu xin bà con được nhiều lá sắn thì đem muối. Lá sắn muối có vị chua chua lại hơi dai dai ăn vào bộ đội ta cứ gọi là thích mê. Giờ được “ăn lại” món lá sắn thuở nào tôi thấy xốn xang.

H’Uyên lần này không mời tôi chén rượu, cô chỉ tay vào những món ăn khác. Nào là hoa đu đủ đực xào mới ăn thấy hơi đăng đắng, nuốt xong thì thấy vị ngọt dâng lên trong họng. H’Uyên lại giới thiệu một món ăn có vị thơm thơm của thính. Cô gái J’rai bảo: “Thính là một thứ gần như là gia vị không thể thiếu của người J’rai. Thính được làm từ gạo tẻ, rang vàng, giã nhỏ, để trong ống tre dùng dần. Món chú vừa ăn là món có trộn thính”.

Rồi cô nói thêm: “Cháu nghe kể lại rằng ngày xưa khi muối còn khan hiếm, bà con đã tự làm ra một loại muối để ăn từ đậu xanh bằng cách đốt vỏ đậu xanh, sau đó lọc lấy nước và dùng thay muối”.

Cuộc vui chẳng biết khi nào mới kết thúc. Rượu đã ngấm làm đỏ hồng những gương mặt thiếu nữ, làm hăng hái cả những câu chuyện của cánh đàn ông. Tôi đã được thưởng thức nhiều món ăn lạ và thú vị. Như món lap chẳng hạn, đó là món thịt lợn đã được luộc sơ qua, băm nhỏ và lòng lợn cũng đã được làm sạch, luộc riêng, thái nhỏ rồi trộn lẫn với nhau, cùng với thính, tiết sống, ớt, muối, sả, hành lá, mùi sau cùng là chanh vắt lấy nước trộn đều.

Cơm lam của người J’rai vừa dẻo lại vừa thơm. Được biết, để làm món cơm lam này bà con đã phải tỉ mỉ chọn những khúc giang nhỏ bằng thân mía, tức là giang vừa độ bánh tẻ, không non quá cũng không già quá. Món nhăm pung - canh bột thường có trong các dịp lễ nên được nấu cầu kỳ hơn. Nồi canh bột có môn, mít, đu đủ, bí xanh, đọt mây, hoa chuối cùng với xương bò, xương lợn và gạo tẻ.

Gạo được ngâm khoảng 30 phút, để ráo nước giã thành bột rồi trộn cùng với các gia vị khác như muối, ớt, hành, tỏi... H’Uyên giới thiệu: “Món nhăm pung già, trẻ, trai, gái tất cả đều ăn được. Người phụ nữ J’rai hầu như để hết tâm huyết vào món ăn này trong các dịp lễ trọng của gia đình, dòng họ và buôn làng”.

Đêm đã trùm khắp buôn Treng. Ngôi nhà dài ngỡ như rộng dài thêm ra trong tình cảm thấm đẫm. Nghệ nhân Y Chua lại đến bên tôi, ông mời tôi lại be rượu cần. Sau cái nháy mắt khích lệ của người nghệ nhân đánh chiêng nổi tiếng khắp vùng, tôi ngậm đầu ống hút, hút một hơi dài. Rượu hay cả núi rừng cùng ngấm vào tôi…

Nguyễn Trọng Văn 

Nguồn: “Báo Đắk Lắk Điện tử”

Bài viết gốc: Xem tại đây