Cà phê kể chuyện trăm năm - Kỳ 3: Cà phê Buôn Ma Thuột - Ký ức làm nên miền di sản

Vượt khỏi ranh giới của một loại nông sản thuần túy hay sinh kế thương mại, Cà phê Buôn Ma Thuột đã thẩm thấu sâu sắc vào nếp sống, tạo dựng nên miền di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc.

Việc National Geographic công bố Buôn Ma Thuột nằm trong "15 điểm đến ẩm thực nổi bật nhất thế giới năm 2026" chính là lời khẳng định cho sức hút của mô hình phát triển du lịch - di sản, nơi mỗi tách cà phê đều kể một câu chuyện lịch sử, văn hóa và sáng tạo.

Du khách nước ngoài tìm đến Trang trại Aeroco Coffee để trải nghiệm quy trình trồng và chế biến cà phê

Khi cà phê không chỉ là thức uống

Trong hành trình hơn 100 năm hiện diện trên vùng đất đỏ bazan, cây cà phê đã thẩm thấu sâu sắc vào đời sống xã hội, hình thành nên một hệ sinh thái tri thức đặc thù của các cộng đồng cư dân Tây Nguyên. Từ diện tích trên 214.000 ha, không gian canh tác cà phê tại Đắk Lắk không chỉ đóng vai trò là "nhà máy sản xuất" hạt Robusta lớn nhất Việt Nam mà còn là một không gian văn hóa sống động.

Tại Đắk Lắk, cà phê hiện diện tự nhiên trong từng nếp sinh hoạt thường ngày của cộng đồng các dân tộc Êđê, M'nông, Gia Rai, Kinh... Khởi đầu ngày mới bằng ly cà phê phin đậm đà hay bàn chuyện nương rẫy bên tách cà phê rang xay đã trở thành "đời sống tinh thần" và sợi dây gắn kết cộng đồng. Qua hơn một thế kỷ bén rễ, hệ thống tri thức dân gian từ chọn giống, làm đất, chăm sóc dưới tán che, nhận biết độ chín tối ưu đến sơ chế, rang xay và thưởng thức đã được tích lũy và trao truyền liên tục qua nhiều thế hệ.

Du khách tìm đến Buôn Ma Thuột vào mùa hoa cà phê nở để được trải nghiệm không gian thơm ngát mùi hương của thủ phủ cà phê

Gắn bó trọn đời với cây cà phê tại buôn Ea Đun (xã Ea Knuếc), ông Y Lơi Mlô bộc bạch: "Với gia đình tôi, cà phê không chỉ là kế sinh nhai, là nguồn lực để xây dựng nhà cửa khang trang, mua sắm vật dụng và nuôi 6 người con khôn lớn, có cuộc sống đủ đầy mà cà phê còn là một phần ký ức, là sợi dây gắn kết các thế hệ trong gia đình. Mỗi ngày mới, dù bận rộn đến đâu, chúng tôi cũng phải tự tay pha chế một ly cà phê rang xay rồi mới bắt đầu công việc.

Nhìn nhận về chiều kích văn hóa gắn liền với phát triển đô thị và du lịch, ông Nguyễn Minh Nhựt, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP. Hồ Chí Minh, nhận định: Văn hóa cà phê tiếp cận dưới góc độ di sản phi vật thể trong đô thị không chỉ là một thói quen tiêu dùng mà đã trở thành một dạng di sản sống. Quán cà phê đóng vai trò là "không gian thứ ba" - nơi diễn ra các hoạt động giao lưu, tương tác, sáng tạo và kiến tạo bản sắc cá nhân cũng như cộng đồng, đóng vai trò như một "hạ tầng xã hội mềm" bổ sung cho các thiết chế văn hóa chính thức.

Ông Y Lơi Mlô tự tay pha ly cà phê để thưởng thức trước khi bắt đầu công việc ngày mới

Đánh giá về vai trò của tri thức tích lũy trong chuỗi giá trị mới, Ông Trịnh Đức Minh - Chủ tịch Hiệp hội Cà phê Buôn Ma Thuột nhấn mạnh: Cà phê Đắk Lắk không đơn thuần là một ngành hàng xuất khẩu, mà là một hệ thống tri thức - kỹ năng - thực hành và quan hệ xã hội đang vận hành trong cộng đồng. Chỉ dẫn địa lý Cà phê Buôn Ma Thuột hay các chứng nhận chất lượng thực chất đều được định hình từ chính nền tảng tri thức sống này. Muốn phát triển bền vững, chúng ta phải đi từ việc "nói về di sản" sang "làm việc với di sản", lấy cộng đồng nông dân làm trung tâm.

Điểm đến ẩm thực cà phê của thế giới

Năm 2026 đánh dấu bước ngoặt lớn khi thương hiệu cà phê địa phương vươn tầm toàn cầu. Tạp chí National Geographic (Mỹ) đã vinh danh Buôn Ma Thuột trong danh sách "15 điểm đến ẩm thực nổi bật nhất thế giới năm 2026". Mảnh đất này hiện đang cung cấp hơn 40% sản lượng cà phê xuất khẩu của Việt Nam tới hơn 70 quốc gia và vùng lãnh thổ, khẳng định vị thế vùng sản xuất Robusta lớn nhất toàn cầu.

Trình diễn các phương pháp pha cà phê luôn thu hút du khách trong mỗi mùa lễ hội cà phê

Sức hút du lịch ẩm thực tại Buôn Ma Thuột đến từ trải nghiệm thưởng thức đa dạng. Du khách quốc tế bị cuốn hút bởi nhịp sống bản địa bên phin cà phê truyền thống kiên nhẫn từng giọt, hay những biến tấu độc đáo như cà phê trứng, cà phê muối... Bên cạnh đó, hệ sinh thái du lịch trải nghiệm phát triển mạnh mẽ với các điểm đến nổi tiếng như Bảo tàng Thế giới Cà phê (tổ hợp rộng 20.000 m²) hay các mô hình trang trại du lịch như Aeroco Coffee Farm. Tại đây, du khách được trải nghiệm toàn bộ quy trình "từ trang trại đến ly cà phê" (Farm to Cup), trực tiếp tham gia thu hái quả chín, sơ chế, rang xay và thử nếm.

Trực tiếp tham gia tour trải nghiệm quy trình sản xuất cà phê đặc sản tại nông trại, chị Hà Thị Thu Huyền, du khách đến từ TP. Hồ Chí Minh, xúc động chia sẻ: Dù đã được nghe nhiều về Đắk Lắk, thủ phủ của cà phê Việt Nam nhưng khi đến tận nơi, được tận mắt chứng kiến và tham gia trải nghiệm quy trình sản xuất cà phê tôi rất bất ngờ. Trước đây, mỗi lần uống cà phê tôi chỉ cảm nhận được hương vị, nhưng bây giờ mới thấy được giá trị của từng ly cà phê và công sức phía sau mỗi hạt cà phê.

Tại một số địa phương như xã Đắk Phơi, các mô hình du lịch cộng đồng gắn với cà phê đang dần hình thành. Người dân không chỉ trồng cà phê mà còn biết cách kể câu chuyện của mình cho du khách - câu chuyện về đất, về cây, về những mùa thu hoạch. Du khách đến đây không chỉ tham quan, mà còn được sống trong không gian buôn làng, thưởng thức cà phê theo cách truyền thống và cảm nhận trọn vẹn nhịp sống của núi rừng.

Du khách trải nghiệm quy trình nhặt hạt lỗi trong tour trải nghiệm trang trại cà phê đặc sản

Dưới góc độ bảo tồn di sản trong kỷ nguyên số, Dr. Win Yuan Shih (Đại học Southern California, Mỹ) đánh giá cao mô hình phát triển du lịch di sản của địa phương: Văn hóa cà phê Việt Nam hiện thực hóa khái niệm mà UNESCO gọi là "di sản sống" (living heritage). Cà phê ở đây không chỉ là một thức uống mà là một thiết chế văn hóa sâu sắc. Việc kết hợp giữa bảo tàng thực tế, trải nghiệm nông trại với các công nghệ số như quét 3D, VR360 sẽ đưa di sản văn hóa vượt ra khỏi danh mục tĩnh để trở thành một thực thể sống động, có tính tương tác và tiếp cận công chúng trên quy mô toàn cầu".

Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa di sản văn hóa, tri thức bản địa và du lịch trải nghiệm chính là chìa khóa đưa Buôn Ma Thuột trở thành điểm đến ẩm thực toàn cầu, nơi mỗi tách cà phê là một "sứ giả" kể câu chuyện về văn hóa và con người Tây Nguyên.

(còn nữa)

Kỳ cuối: Kiến tạo Buôn Ma Thuột - Thủ phủ cà phê ngon nhất thế giới

Minh Hoàng Thúy

Nguồn: “Báo Đắk Lắk Điện tử”

Bài viết gốc: Xem tại đây