Văn hóa truyền thống: Hiểu để yêu, trân trọng để gìn giữ
Chủ nhật , 22/11/2026 10:45
```
Chủ nhật , 22/11/2026 10:45
Vừa qua, một cuộc trò chuyện nhỏ với chủ đề “Hiểu về mẫu hệ Êđê” của TS. Lương Thanh Sơn, Chi hội trưởng Chi hội Văn nghệ dân gian (Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh), nguyên Giám đốc Bảo tàng tỉnh Đắk Lắk với các bạn trẻ đã gợi mở những trao đổi nhiều chiều về văn hóa.
Không bắt đầu bằng những định nghĩa hàn lâm, TS. Lương Thanh Sơn đặt câu hỏi ngược lại với người nghe: Khi nhắc đến mẫu hệ, các bạn nghĩ đến điều gì? Người phụ nữ, dòng họ, quyền lực hay quyền thừa kế?
Những câu trả lời ban đầu cho thấy mẫu hệ thường được hình dung như một mô hình xã hội trong đó phụ nữ nắm quyền quyết định, có tiếng nói chi phối trong gia đình và cộng đồng. Nếu chỉ hiểu như vậy, người ta dễ đồng nhất mẫu hệ với mẫu quyền, rồi nhìn nhận văn hóa Êđê qua sự đối lập giản đơn giữa nam và nữ. Theo TS. Lương Thanh Sơn, mẫu hệ trước hết là nguyên tắc tổ chức các mối quan hệ xã hội; muốn hiểu đúng phải đặt dòng mẹ trong toàn bộ mạng lưới thân tộc, từ hôn nhân, cư trú, tài sản, thừa kế đến trách nhiệm giữa các thành viên trong gia đình và cộng đồng.

Văn hóa truyền thống vẫn được giữ gìn trong những nếp nhà dài ở buôn Akô Dhông (phường Buôn Ma Thuột).
Theo cấu trúc mẫu hệ Êđê, người đàn ông không mất đi vị trí xã hội khi về ở nhà vợ. Ngược lại, người đàn ông có những trách nhiệm cụ thể đối với gia đình vợ, từ lao động nuôi sống gia đình đến tiếp khách, tham gia nghi lễ và góp phần làm rạng danh dòng họ. Ở phía gia đình mình, người đàn ông cũng có vai trò quan trọng, nhất là trong quan hệ với chị em gái và con cháu thuộc dòng mẹ; đặc biệt là người cậu (có thể là anh hoặc em của mẹ). Ông cậu này có vị trí quan trọng trong việc tham gia quyết định những vấn đề liên quan đến hôn nhân, tài sản, hòa giải và chăm sóc con cháu.
Bên cạnh đó, mẫu hệ Êđê không đơn thuần là chuyện con cái sinh ra mang họ mẹ hay quyền, nghĩa vụ của đàn ông, phụ nữ mà ẩn trong đó còn có những mối liên kết với các giá trị văn hóa. Như nhà dài truyền thống - một kiến trúc độc đáo của đồng bào Êđê - không chỉ là nơi ăn ở mà còn là không gian sinh hoạt của đại gia đình mẫu hệ, nơi tiếp khách, tổ chức nghi lễ và duy trì các mối quan hệ giữa những thành viên thuộc dòng họ. Văn hóa mẫu hệ Êđê cũng được thể hiện rất rõ trong sử thi Đam San - một trong những kiệt tác văn học dân gian tiêu biểu nhất của đồng bào Êđê, khi chàng dũng sĩ Đam San, theo tục chuê nuê (nối dây) phải lấy H'Bí và H'Nhí. Nhà nghiên cứu văn hóa Linh Nga Niê Kđăm tóm tắt: “Đam San lấy H'Nhí, H'Bí thì anh sẽ được ngồi trên chiếu hoa, được tham dự vào chuyện mua voi, trâu bò, cồng chiêng; trở thành một tù trưởng dũng mãnh bởi vì quyền lực của nhà gái được truyền lại. Đam San được thay mặt vợ giao tiếp với thế giới bên ngoài song nếu anh muốn mua chiêng, mua ché, mua trâu, mua bò anh phải được vợ anh đồng ý. Vợ anh muốn đồng ý là phải ý kiến của Đăm Đei, tức là anh của H'Nhí, H'Bí”.
Khi người Êđê kết hôn với người thuộc dân tộc khác, sinh sống trong môi trường khác hoặc tiếp nhận những tập quán mới thì việc duy trì các nguyên tắc mẫu hệ sẽ như thế nào? Và trước những thay đổi của đời sống hiện đại, đâu là giới hạn giữa tiếp biến văn hóa với nguy cơ đánh mất bản sắc? Đây là những câu hỏi được các bạn trẻ tiếp tục đặt ra trong cuộc trò chuyện, cho thấy nhu cầu được hiểu sâu hơn về văn hóa của cộng đồng mình và những cộng đồng xung quanh.
Theo TS. Lương Thanh Sơn, bảo tồn không có nghĩa là mọi tập tục đều bất biến, càng không đồng nghĩa với việc phải chấp nhận những thực hành gây tổn hại hoặc trái pháp luật. Chẳng hạn như tục chuê nuê, tục lệ này gắn với quan niệm duy trì dòng họ và trách nhiệm chăm sóc con cháu khi một người trong gia đình qua đời. Trong những hoàn cảnh cụ thể, việc người thân tự nguyện kết hôn để chăm sóc các cháu nhỏ có thể thể hiện tinh thần trách nhiệm, tình thương và sự gắn kết gia đình. Nhưng khi một tập tục trở thành sự ép buộc, không còn phù hợp với điều kiện sống hiện nay hoặc vi phạm pháp luật, việc điều chỉnh là cần thiết.

Nhà dài đã gắn bó với đồng bào Êđê bao đời
Mẫu hệ Êđê hôm nay đang biến đổi; cách đặt tên, hình thức thách cưới, không gian cư trú và việc thực hành một số nghi lễ đã có những điều chỉnh. Điều quan trọng là cần tiếp tục nghiên cứu xem nguyên tắc nào vẫn được duy trì, thực hành nào đang thay đổi và cộng đồng đang tái cấu trúc đời sống văn hóa ra sao. Bảo tồn văn hóa không phải là giữ nguyên mọi thứ, càng không phải xóa bỏ tất cả mà cần chọn lọc, phát huy những giá trị nhân văn và để văn hóa thích nghi với đời sống hiện nay; những điều không còn phù hợp cần được điều chỉnh trên cơ sở nhận thức của cộng đồng và pháp luật.
TS. Lương Thanh Sơn mong muốn các bạn trẻ sẽ nhìn nhận mẫu hệ Êđê với một góc nhìn khác: Tôn trọng sự khác biệt văn hóa của một mô hình cấu trúc xã hội không giống với các dân tộc phụ hệ khác; đồng thời, cũng không vì phong tục này mà đặt gánh nặng lên vai người phụ nữ, hãy tạo điều kiện cho phụ nữ phát huy được vai trò, khả năng của mình và hơn hết là sống hạnh phúc, vui vẻ. Muốn thực hiện được điều ấy, trước hết cần tránh thái độ định kiến, những cách đánh giá giản đơn hoặc phủ nhận truyền thống chỉ từ một vài biểu hiện chưa phù hợp.
Hiểu để yêu, trân trọng để gìn giữ và đủ nhận thức để thay đổi những điều cần thay đổi. Có lẽ, đó chính là cách để người trẻ không chỉ tiếp nhận văn hóa truyền thống như một phần nguồn cội, mà còn tìm thấy trong đó những giá trị có ý nghĩa với cuộc sống hôm nay.
Hồng Hà
Nguồn: “Báo Đắk Lắk Điện tử”
Bài viết gốc: Xem tại đây