Miễn phí sách giáo khoa từ năm 2029: Cần lộ trình cụ thể để đảm bảo an sinh giáo dục

Học sinh đọc sách tại thư viện Trường THCS Thanh Cao (Hà Nội). Ảnh: NTCC.

Miễn phí sách và thay đổi tư duy quản lý học liệu

Theo tính toán của Bộ Giáo dục và Đào tạo (GDĐT), để thực hiện miễn phí SGK cho toàn bộ gần 25 triệu học sinh từ năm học 2029-2030 sẽ cần hơn 4.000 tỷ đồng từ ngân sách nhà nước. Đây là một trong những chính sách đầu tư lớn nhất của ngành giáo dục trong nhiều năm trở lại đây. Vì vậy, yêu cầu đặt ra không chỉ là bảo đảm đủ kinh phí mua sách mà còn phải sử dụng hiệu quả nguồn lực công, tránh lãng phí và tạo nền tảng để chính sách phát huy giá trị lâu dài.

Khác với cách hỗ trợ trước đây, Nghị định số 271/2026/NĐ-CP quy định Nhà nước đầu tư mua sắm SGK để trang bị cho thư viện các cơ sở giáo dục, tổ chức cho học sinh mượn và hoàn trả sau mỗi năm học hoặc học kỳ. Mô hình này biến SGK từ tài sản của từng cá nhân thành nguồn học liệu dùng chung, được luân chuyển qua nhiều khóa học sinh.

Theo quy định, việc quản lý SGK sẽ được thực hiện thông qua sổ đăng ký hoặc phần mềm quản lý thư viện. Mỗi bộ sách đều được theo dõi về số lượng, tình trạng sử dụng, thời điểm bàn giao và thu hồi; sau mỗi năm học, nhà trường kiểm kê để xác định số sách còn sử dụng được và nhu cầu mua bổ sung. Đối với SGK tiếng dân tộc thiểu số, việc cung cấp miễn phí sẽ thực hiện theo quy định riêng của Chính phủ về dạy và học tiếng nói, chữ viết của dân tộc thiểu số trong các cơ sở giáo dục phổ thông và trung tâm giáo dục thường xuyên.

Song song với SGK giấy, Nghị định cũng khuyến khích phát triển SGK điện tử và các hình thức học liệu số nhằm hỗ trợ người học tiếp cận tài liệu thuận lợi hơn, phù hợp với lộ trình chuyển đổi số của ngành giáo dục.

Có thể thấy, điều thay đổi không chỉ là việc Nhà nước chi trả kinh phí mua SGK, mà còn là cách thức tổ chức, quản lý và khai thác học liệu trong nhà trường. Từ khâu mua sắm, lưu trữ, cấp phát, kiểm kê, điều chuyển đến bảo quản đều phải được thực hiện theo quy trình thống nhất, minh bạch. Đây cũng là lý do Chính phủ lựa chọn lộ trình triển khai thay vì thực hiện đồng loạt ngay khi Nghị định được ban hành.

Trước khi Nghị định được ban hành, nhiều ý kiến tại Quốc hội đã đề cập đến yêu cầu phải thiết kế chính sách theo hướng vừa bảo đảm quyền học tập của học sinh, vừa sử dụng hiệu quả ngân sách nhà nước.

Đại biểu Nguyễn Thị Mai Thoa, Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, cho rằng việc miễn phí SGK là chủ trương nhân văn, nhưng với quy mô gần 25 triệu học sinh, nếu mỗi năm đều cấp mới sách cho từng em thì sẽ tạo áp lực rất lớn đối với ngân sách giáo dục. Từ thực tế đó, bà Thoa đề xuất Nhà nước đầu tư xây dựng hệ thống SGK dùng chung tại thư viện nhà trường thay vì cấp phát mới hằng năm.

Những đề xuất trên đã được thể chế hóa khá đầy đủ trong Nghị định số 271/2026/NĐ-CP. Việc lựa chọn mô hình mượn - trả thay vì cấp phát để sở hữu không chỉ giúp giảm áp lực ngân sách mà còn góp phần hình thành văn hóa sử dụng tài sản công trong trường học, nơi mỗi cuốn sách có thể đồng hành cùng nhiều thế hệ học sinh.

Những “phép thử” từ địa phương

Trong khi cả nước còn gần ba năm để chuẩn bị, nhiều địa phương đã chủ động triển khai các mô hình miễn phí SGK theo điều kiện thực tế.

TPHCM là một trong những địa phương đi đầu với lộ trình triển khai từ năm học 2026-2027. Theo kế hoạch, thành phố thực hiện miễn phí cho học sinh mượn SGK trước mắt đối với các lớp 1, 6 và 10, sau đó mở rộng ra tất cả các khối lớp vào năm 2029.

Song song với mô hình mượn SGK, TPHCM tiếp tục bố trí khoảng 150 tỷ đồng mỗi năm để cấp miễn phí SGK cho học sinh thuộc hộ nghèo, cận nghèo, học sinh dân tộc thiểu số và các đối tượng có hoàn cảnh khó khăn.

Việc triển khai theo từng cấp học được đánh giá là cách làm phù hợp, giúp các trường học có thời gian hoàn thiện quy trình cấp phát, thu hồi, kiểm kê và đánh giá thực tế việc bảo quản SGK trước khi mở rộng trên toàn hệ thống. Cùng với việc NXB Giáo dục Việt Nam điều chỉnh giảm bình quân khoảng 13,3% giá SGK năm học 2026-2027, áp lực chi phí đối với phụ huynh trong giai đoạn chuyển tiếp cũng được giảm đáng kể.

Tại Quảng Ninh, theo Nghị quyết số 93/2025/NQ-HĐND của Hội đồng nhân dân tỉnh, từ năm học 2026-2027, toàn bộ học sinh phổ thông và học viên chương trình giáo dục thường xuyên cấp THPT trên địa bàn được cấp miễn phí một bộ SGK phục vụ học tập. Dự kiến, tỉnh bố trí khoảng 70 tỷ đồng từ ngân sách để thực hiện chính sách này.

Địa phương dự kiến toàn bộ SGK sẽ được đưa về thư viện các trường để học sinh mượn và hoàn trả sau khi kết thúc năm học. Những trường hợp làm hư hỏng do lỗi chủ quan sẽ phải bồi hoàn theo quy định nhằm nâng cao ý thức giữ gìn tài sản chung. Để bảo đảm tiến độ, UBND tỉnh yêu cầu việc mua sắm, tiếp nhận và bàn giao SGK tới các trường phải hoàn thành trước ngày 15/8/2026, tạo điều kiện để học sinh có đầy đủ SGK ngay khi bước vào năm học mới.

Không chỉ ở cấp tỉnh, xã Hòa Vang (TP Đà Nẵng) là địa phương đầu tiên trên cả nước thực hiện mục tiêu cung cấp miễn phí SGK cho toàn bộ học sinh trên địa bàn sớm hơn khoảng bốn năm so với lộ trình của Trung ương.

Từ ba mô hình triển khai tại TPHCM, Quảng Ninh và Hòa Vang tuy khác nhau về quy mô và cách thức tổ chức nhưng đều hướng đến mục tiêu chung là xây dựng hệ thống SGK dùng chung. Những kinh nghiệm từ các địa phương này sẽ là cơ sở quan trọng để hoàn thiện quy trình trước khi triển khai đồng bộ trên phạm vi cả nước.

Cần chuẩn bị đầy đủ các điều kiện triển khai

Từ thực tiễn triển khai ở các địa phương, nhiều chuyên gia cho rằng kinh phí chỉ là một phần của bài toán. Điều quan trọng hơn là khả năng tổ chức, quản lý và vận hành tại từng cơ sở giáo dục.

PGS.TS Trần Thành Nam, Hiệu trưởng Trường ĐH Giáo dục (ĐH Quốc gia Hà Nội) nhận định, việc miễn học phí và tiến tới miễn phí SGK khẳng định cam kết của Nhà nước trong bảo đảm quyền học tập cho mọi học sinh. Theo ông Nam, nhiều quốc gia đã áp dụng mô hình cho học sinh mượn SGK tại trường công nhằm bảo đảm bình đẳng trong tiếp cận giáo dục, đồng thời nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công.

Ở góc độ quản lý nhà trường, nhiều ý kiến cho rằng khoảng thời gian từ nay đến năm học 2029-2030 chính là giai đoạn quyết định để chuẩn bị các điều kiện triển khai.

Theo đó, các cơ sở giáo dục cần chủ động dự báo quy mô học sinh để xây dựng kế hoạch mua sắm, bổ sung SGK phù hợp; chuẩn hóa quy trình tiếp nhận, dán nhãn, nhập kho, cấp phát, ký nhận và thu hồi sách sau mỗi năm học; đồng thời xây dựng cơ chế phối hợp với phụ huynh nhằm hướng dẫn học sinh sử dụng, bảo quản SGK và thực hiện bồi hoàn đối với trường hợp làm mất hoặc hư hỏng.

Ở góc độ giáo viên, cô Nguyễn Thị Huyền, giáo viên Trường THPT Kim Bảng B (Ninh Bình) cho rằng các địa phương cần đầu tư đồng bộ hệ thống thư viện, từ tủ, giá sách, thiết bị bảo quản đến phần mềm quản lý hiện đại, tích hợp mã vạch hoặc mã QR cho từng cuốn SGK. Cùng với đó là tập huấn cán bộ thư viện, xây dựng bộ phận phụ trách quản lý SGK và tăng cường phối hợp với chính quyền địa phương để dự báo chính xác nhu cầu, hạn chế tình trạng thiếu hoặc thừa sách.

Theo cô Huyền, bên cạnh cơ sở vật chất, việc tuyên truyền để học sinh và phụ huynh hiểu đúng ý nghĩa của mô hình mượn - trả cũng rất quan trọng. Chỉ khi mỗi học sinh có ý thức giữ gìn cuốn sách như tài sản chung của nhà trường thì mô hình SGK dùng chung mới có thể vận hành lâu dài và hiệu quả.

Thu Hương

Nguồn: daidoanket.vn

Bài viết gốc: Xem tại đây