Mùa “ăn năm, uống tháng"

Đằng sau những ngọn thác trắng xóa, cánh rừng đại ngàn biếc xanh cùng với tiếng chiêng và những vòng xoang rộn ràng kia, có biết bao điều thú vị, hãy thử một lần cùng dạo chơi trong mùa xuân, mùa lễ hội của vùng cao nguyên đất đỏ...

Đồng bào các dân tộc Tây Nguyên có tín ngưỡng “vạn vật hữu linh”, bất cứ điều gì liên quan đến sản xuất và đời sống con người đều phải xin phép các Yang mới tiến hành. Được việc phải tạ ơn; vi phạm luật lệ cộng đồng khiến các Yang nổi giận phải tạ tội… Vì thế mà diễn ra dày đặc các lễ thức, lễ nghi, lễ hội.

Hệ thống các lễ hội Tây Nguyên có thể chia theo ba tính chất nội dung: theo nông lịch, theo vòng đời, đối với những mối quan hệ ngoài cộng đồng. Mọi lễ hội liên quan đến việc phục vụ cho lợi ích của toàn thể cộng đồng luôn được đề cao, thường chủ yếu tập trung vào những lễ thức theo nông lịch, nhất là vào đầu năm, khi xuân đến:

 Lễ cầu mưa: Thường diễn ra vào dịp tháng 3, tháng 4 hằng năm, khi thiên nhiên bắt đầu chuyển mùa, việc dọn sạch rẫy cũ hoặc khai hoang rẫy mới được mọi gia đình bắt tay vào thực hiện.

Lễ sẽ tiến hành vào thời điểm sau khi một nửa số gia đình trong buôn, bon, kon, plei đã làm xong việc dọn cỏ, đốt rẫy. Lễ có thể diễn ra gần bến nước ngoài buôn, cũng có thể tổ chức tại sân nhà rông, hoặc ngay tại sân nhà hay trong nhà của chủ bến nước (tùy theo tập quán cư trú của mỗi tộc người). Lễ vật hiến sinh chuẩn bị cho lễ cầu mưa lớn nhất chỉ là một con heo nhỏ, gà, rau và rượu cần không hạn chế số lượng, do toàn thể cộng đồng đóng góp. Thầy cúng sẽ khấn những lời bày tỏ nguyện vọng của cả cộng đồng cầu mong không chỉ nhanh chóng có mưa để tiến hành gieo trỉa mà còn xin cho được một năm mưa gió thuận hòa, đủ nước cho cây lương thực, thực phẩm sinh sôi.

Người Bâhnar Rngao ở Kon Tum xưa còn có lễ cầu mưa rất đặc biệt: trước tiên cúng thần Sấm (Bok Glaih), nếu trời vẫn không mưa sẽ phải cúng cả tình nhân của thần Sấm là Yang Đăk để nhờ xin hộ với thần làm ra mưa. Lễ vật hiến sinh là một con dê trắng và một con heo trắng.

Thiếu nữ Êđê bên bến nước. Ảnh: Hữu Hùng

Lễ mừng lúa mới: Đối với các tộc người theo nhóm ngữ hệ Môn - Khơmer (Nam Á), lễ ăn cơm mới thường được chủ làng, chủ giọt nước đứng ra tổ chức chung cho cả cộng đồng. Lễ thường được tổ chức vào dịp cắt những gùi lúa đầu tiên, diễn ra ở sân nhà rông, hoặc ở nhà chủ giọt nước (chủ làng) vào dịp tháng 11 hoặc đầu tháng 12 dương lịch, có thể kéo dài trong 2 - 3 ngày, tùy theo mức độ mùa màng dự kiến sẽ thu được. Lễ vật hiến sinh trong ngày tổ chức ăn cơm mới có thể là heo, bò, đối với các nhóm tộc người ngữ hệ Môn - Khơmer thì nếu được mùa lớn (thu được 100 gùi lúa trở lên) phải có ăn trâu.

Đây là một trong những lễ hội cộng đồng lớn của mọi tộc người trong năm, bởi sự no đủ đã nhìn thấy rõ. Con người cũng đến lúc cần được nghỉ xả hơi sau một quãng thời gian vất vả lao động, tạ ơn các vị thần linh đã phò trợ, giao đãi với dòng họ và bạn bè đã hỗ trợ trong năm. Trong lễ hội này, người ta thường mời cả các buôn cận kề, họ hàng, hoặc con cái đã đi lấy vợ, hoặc lấy chồng ở các làng khác tới cùng chung vui, giao lưu, kết nghĩa cũng diễn ra.

 Lễ cúng bến nước (uống nước giọt, cúng máng nước): Đây là một lễ tạ rất quan trọng của cả cộng đồng đối với các vị thần linh coi sóc bến nước, giọt nước hay máng nước. Lễ này có thể diễn ra những ngày cuối năm, khoảng tháng 12 dương lịch nhưng cũng có thể được tổ chức vào đầu năm mới, trước khi vào mùa dọn rẫy.

Đến ngày đã định, cả làng phải tham gia vào việc dọn vệ sinh sạch sẽ trong ngoài buôn, bon, kon, plei, nhất là xung quanh bến nước, phát quang cây cỏ dại, thay thế những ống nước bị hư hỏng, khơi thông lại dòng chảy của nguồn nước. Hình thức cúng diễn ra ở mỗi tộc người có thể khác đôi chút nhưng chủ yếu vẫn là tổ chức ngay cạnh giọt nước, bến nước, gốc đa hoặc gốc cây blang giữa đường từ giọt nước về để cảm tạ thần bến nước và tiếp tục cầu xin một năm mới có đủ nước dùng cho người, cho cây cối.

Đây là ba lễ thức quan trọng nhất, trong nhiều những lễ hội của đa số cộng đồng các tộc người thiểu số Tây Nguyên. Ngoài ra, tùy từng hoàn cảnh và thời gian, còn có lễ mừng dựng xong nhà rông mới (khi lập làng mới), lễ mở cửa rừng vào thời điểm đầu mùa săn (tháng 1 - 2), lễ kết giao giữa làng này với làng kia…

Ở các buôn làng Tây Nguyên, các lễ hội, lễ cúng dù là của gia đình, dòng họ đều có sự tham gia của cộng đồng. Những lễ hội này người ta đều mời các làng cận kề cùng tham dự trong tiếng chiêng rộn rã và rượu chảy rong róc trong cần nứa uốn cong. Già, trẻ, gái trai đều hân hoan. Do đó bao giờ các lễ cũng đông vui, trở thành ngày hội của một buôn, bon, kon, plei, cả vùng…

Để chuẩn bị cho lễ hội, ông chủ làng, các già làng, thầy bói, thầy cúng cùng nhau bàn định lựa chọn ngày tháng. Đàn ông được phân công tu sửa nhà rông cho gọn gàng, sạch sẽ; vào rừng chọn cây để làm cột gơng. Cột có thể làm bằng tre hoặc bằng thân cây gòn (thứ cây gỗ trắng, mềm, dễ đẽo gọt). Trong những lễ cúng lớn người Tây Nguyên bao giờ cũng dùng lễ vật tế thần là con trâu được buộc vào những cây cột này.

Đến ngày đã định, cả buôn, bon, plei tụ tập về nhà rông, mặc váy áo, khố đẹp, mang nhiều vòng cổ, còng tay, chân bằng đồng, bạc hoặc các chuỗi hạt cườm.  Nhà nào có bộ chiêng quý, chiếc trống lớn, tiếng hay sẽ được huy động mang tới góp vui. Con trâu hoặc bất cứ một con vật dùng để hiến tế nào được dắt tới buộc vào cột gơng; bên cạnh đặt cái nia đựng các lễ vật khác như: rượu, muối, lúa, ngũ cốc, rau, bầu, bí... vừa thu hoạch xong.

Sau khi cả làng đã có mặt, chủ làng cùng các già làng đến tận nhà mời thầy cúng ra làm lễ. Sau lễ, những ai đã được cắt cử sẽ xẻ thịt trâu cùng phụ nữ nấu đồ ăn. Hội đồng già làng lên nhà rông, nhà chủ làng, với thầy cúng và các nhân vật quan trọng khác trong buôn, bon, plei bàn chuyện làm ăn trong năm mới. Những người không có việc ở nhà rông thì về nhà mình nấu cơm nếp, làm thêm đồ ăn, đến giờ quy định, lại tập trung về nhà rông, góp chung cùng cả làng.

Vào tiệc, rượu càng vơi, mọi người càng hào hứng trong tiếng chiêng trống rộn ràng. Trai gái nắm tay nhau chung vui trong nhịp múa xoang, bước chân rậm rịch, men rượu ngấm la đà, chẳng còn ai có thể đứng ngoài vòng xoang được nữa. Ai mệt thì nghỉ, đói thì ăn, ăn uống xong lại tiếp tục. Cứ thế có khi kéo dài vài ba ngày…

H’Linh Niê

Nguồn: “Báo Đắk Lắk Điện tử”

Bài viết gốc: Xem tại đây